Mikołaj z Flüe

W ramach jednej ciągłej narracji Mehoffer dzieli kompozycję na trzy strefy wertykalne, niesymetryczne między sobą. Strefa najniższa (cokołowa i przyległa) mieści tłum przysięgających, z herbami kantonów i inskrypcją łacińską / francuską na samym dole. Strefa środkowa wprowadza dwie monumentalne personifikacje na wysokich kolumnach: Libertas (Wolność) i Patria (Ojczyzna), które dominują nad tłumem niczym duchowe drogowskazy. Strefa najwyższa zawiera transcendentalną oś teologiczną: rozdzielnie rozmieszczone litery Alfa (w szczycie lewej pary lancetów) i Omega (w szczycie prawej pary) na turkusowo-morskim tle, sceny z życia św. Mikołaja z Flüe w tle, ornamentalne wstęgi „chmurowe” o secesyjnym rytmie.

Wzdłuż dolnej krawędzi okna biegnie programowa inskrypcja francuska, dzielona na cztery segmenty zgodne z czterema lancetami:

LA PAIX EST TOUJOURS EN DIEU PARCE QUE DIEU EST LA PAIX „Pokój jest zawsze w Bogu, ponieważ Bóg jest pokojem.”

Powyżej inskrypcji rozmieszczonych jest dziesięć herbów kantonów uczestniczących w przysiędze — w stylizacji secesyjnej, jednakowo wymiarowanych, w równym rytmie. Herby opisane są złotym majuskułem: URI, SCHWYTZ, UNTERWALDEN, LUCERNE, FRIBOURG, ZURICH, SOLEURE, BERNE, GLARIS, ZOUG; w herbie GLARIS widoczna figurka mnicha z pastorałem i księgą (św. Fridolin — godło kantonu). Pas inskrypcji + herby pełni funkcję podpisu zbiorowego wspólnoty: nie jest podpisem jednostkowego fundatora, lecz manifestem politycznym całej Konfederacji.

Paleta okna komponowana jest z trzech dominant: szafiru i głębokiego błękitu (#0F2F8F / #2F6FD6) w niebie i partiach tła; karminów, rubinów (#B0002A / #C1121F) i złocistych żółcieni (#F2C94C) w heraldyce, szatach personifikacji i akcentach narracyjnych; zieleni i turkusów (#2E8B57 / #1FB7A6) w pejzażu obozowiska Mikołaja w tle. Mehoffer wprowadza fioletowy akcent (#4B2E83) w detalach koron Libertas i Patria oraz w partiach szat — kolor symbolicznie skojarzony z dostojeństwem i medytacją duchową.

Najsilniej secesyjne są: falujące, ornamentalne „chmury” i wstęgi przy krawędziach lancetów (klasyczny whiplash line); ornament wici przy podstawach kolumn Libertas i Patria; rytm szafirowo-złotych gwiazd w niebie strefy zwieńczeń; subtelne wzorzyste tła szat alegorii. Linia ołowiu prowadzi gesty rąk przysięgających z mistrzowską oszczędnością — to grafika ekspresjonistyczna, podporządkowana psychologii sceny.

Dwie monumentalne personifikacje stoją na wysokich postumentach „Ołtarza Ojczyzny” — nawiązujących do figuralnych fontann starego Fryburga: Libertas (Wolność) i Patria (Ojczyzna). Postacie kobiece, w długich szatach, z atrybutami kanonicznymi alegorii kantonalnych: Libertas — z koroną fryburską i atrybutem nawiązującym do palmy / chorągwi; Patria — z herbem Konfederacji Szwajcarskiej lub kantonu Fryburg i kosturem. Tradycja badawcza (Adamowicz 1982) identyfikuje Jadwigę Mehofferową, żonę artysty, jako modelkę pozującą do Libertas, co nadaje personifikacji osobistą, portretową konkretność. To rozwiązanie — wpisanie portretu osoby prywatnej w monumentalną alegorię publiczną — jest typowo modernistycznym gestem (porównaj: Klimt, Beethovenfries 1902; Mucha, Slovanská epopej 1910–1928).

Najwyższa partia okna zawiera dwie litery greckiego alfabetu — Alfa (Α) i Omega (Ω) — w rozsuwającym się niebie. Inskrypcja ta odsyła bezpośrednio do Apokalipsy 1,8: Ego sum Alpha et Omega, principium et finis („Ja jestem Alfa i Omega, początek i koniec”). W połączeniu z dolnym mottem La paix est toujours en Dieu tworzy się jasna oś teologiczna: pokój nie jest doraźnym kompromisem politycznym, lecz uczestnictwem w wieczności Boga, który jest początkiem i końcem wszystkiego.

W tle krajobrazowym, w prawej i lewej części okna, Mehoffer wprowadza miniaturowe sceny z życia św. Mikołaja: samotnego eremitę pogrążonego w modlitwie, z dłońmi złożonymi (bez różańca i bez psa), w zielonym pejzażu alpejskim z kwitnącymi krzewami (prawa część okna); oraz postać w habicie z długim różańcem zakończonym krzyżem w scenie adoracji po lewej stronie. Te epizody, dyskretnie wkomponowane w tła, działają jako narracja kontrapunktowa wobec głównej sceny zbiorowej przysięgi. Mikołaj z Flüe — patron pokoju, mediator Tagsatzung Stans 1481, który swoją duchową interwencją zapobiegł rozpadowi Konfederacji — pojawia się tu nie jako bohater scenariuszowy, lecz jako duchowe „źródło ciszy w środku burzy”.

W ikonografii kanonicznej Bruder Klaus (Voragine nie obejmuje go, gdyż żył dwieście lat po niej; tradycja ikonograficzna formuje się w XVI–XVII w. i kanonizuje w XIX i XX w.) Mikołaj posiada następujące atrybuty: szatę mnisią (habit „brunatny”, kapę pielgrzyma), różaniec, krzyż na piersi, „Meditationstuch” (płótno medytacyjne z koncentrycznym wzorem sześciu promieni wychodzących z centralnego punktu — wizja Trójcy, ok. 1473). Mehoffer respektuje kanon, ale modeluje go z dyskrecją: Mikołaj nie jest tu „atrybutowym ekspozytorem”, lecz osobą zatopioną w modlitwie. Beatyfikacja Mikołaja nastąpiła w 1669 r. (Klemens IX), kanonizacja dopiero w 1947 r. (Pius XII) — w czasie realizacji okna Mehoffera (1919) Mikołaj był więc oficjalnie błogosławionym, nie świętym, co znajduje odzwierciedlenie w tytule okna.

Wybór św. Mikołaja z Flüe jako patrona okna jest wyborem politycznie i teologicznie wyważonym. Mikołaj był: katolikiem (akceptowalnym dla katolickiego Fryburga); Szwajcarem (akceptowalnym dla całej Konfederacji); patriotą wieku XV (czyli sprzed wojen reformacyjnych dzielących konfederatów); a przede wszystkim mediatorem, który swoją duchową interwencją zapobiegł rozpadowi Konfederacji w 1481 r. (Tagsatzung Stans — kantony katolickie i protestanckie były blisko zerwania). Jego beatyfikacja w 1669 r., a następnie ruch o jego kanonizację rozwijający się w XIX w., uczyniły z Mikołaja w pierwszej połowie XX w. duchowego patrona szwajcarskiej jedności narodowej — co zostało kanonizowane oficjalnie wraz z jego kanonizacją 1947 r. i ogłoszeniem patronem Szwajcarii.

Wprowadzenie do witraża katedralnego dwóch personifikacji świeckich — Libertas (Wolność) i Patria (Ojczyzna) — jest gestem programowym o znaczeniu ikonologicznym wyjątkowym. Mehoffer świeckie personifikacje narodowe (kanoniczne w sztuce republikańskiej XIX w. — Marianne we Francji, Italia turrita we Włoszech, Helvetia w Szwajcarii) wprowadza w przestrzeń sakralną na równi z postaciami świętych i Trójcy. Ten gest realizuje program nowoczesnego, katolickiego patriotyzmu, w którym wartości narodowe i wartości religijne nie są w opozycji, lecz w syntezie. W kontekście wojennym i bezpośrednio przedwojennym katolicyzmu pacyfistycznego (Benedykt XV, encyklika Ad beatissimi 1914 i Pacem Dei 1920) to rozwiązanie ma rangę manifestu teologii politycznej.

Inskrypcja La paix est toujours en Dieu parce que Dieu est la paix jest gęstym, programowym oświadczeniem teologicznym. Cytat wywodzi się z tradycji augustyńskiej (pax est tranquillitas ordinis — „pokój jest spokojem porządku”, De civitate Dei XIX,13), ale w sformułowaniu Mehoffera nabiera radykalności specyficznie XX-wiecznej: pokój nie jest stanem politycznym osiąganym kompromisem, lecz uczestnictwem w samym Bogu, który jest pokojem (identyfikacja Boga z pokojem, nie z jego brakiem). W roku 1919, gdy świat wychodzi z czterech lat masowej rzezi, ten manifest teologiczny niesie ostrość krytyki cywilizacyjnej.

Identyfikacja Jadwigi Mehofferowej, żony artysty, jako modelki pozującej do Libertas (Adamowicz 1982) nadaje oknu osobisty wymiar biograficzny. Jadwiga była nie tylko portretowaną osobą — była również duchową opoką Mehoffera w wojennych latach krakowsko-fryburskich, gdy rodzina artysty doświadczała tragedii (śmierć syna Zbigniewa w 1907 r.). Wpisanie portretu Jadwigi jako Libertas w monumentalną alegorię publiczną jest intymnym hołdem ukrytym w geście patriotycznym — rozwiązaniem ikonograficznym łączącym sferę osobistą i polityczną, typowym dla modernistycznej intymności końca XIX i początku XX w.

„Mikołaj z Flüe” jest również dziełem o ważnym wymiarze polsko-szwajcarskim. Mehoffer, polski patriota, który pracował w niepodległościowo zaangażowanym Krakowie pod zaborem austriackim, w roku 1919 oglądał odrodzoną II Rzeczpospolitą i jednocześnie konstruował monumentalny obraz patriotyzmu szwajcarskiego. Ta zbieżność biograficzno-historyczna nadaje oknu wymiar uniwersalnej refleksji o jedności narodowej w epoce po-imperialnej. „Libertas” i „Patria” malowane w roku 1918/1919 mogą być czytane nie tylko jako alegorie szwajcarskie, lecz jako uniwersalna afirmacja wartości narodowych w roku odzyskanej niepodległości państw środkowoeuropejskich.

„Błogosławiony Mikołaj z Flüe” Józefa Mehoffera jest zabytkiem o randze europejskiej z trzech sprzęgniętych powodów. Po pierwsze — jako monumentalna realizacja kompozycji czterolancetowej zszytej w jedną panoramiczną scenę, jest formalnie jedną z najambitniejszych prac całego cyklu fryburskiego. Po drugie — jako programowy manifest pacyfistyczno-patriotyczny z roku 1919, jest dokumentem teologicznym i politycznym I wojny światowej. Po trzecie — jako synteza świeckich personifikacji narodowych (Libertas, Patria) i kanonicznej ikonografii hagiograficznej (Mikołaj z Flüe), jest dziełem ikonologicznie bezprecedensowym w sztuce sakralnej swojej epoki. Cyfrowa dokumentacja gigapikselowa, wykonana przez Fundację Wirtualizacji Narodowego Dziedzictwa Kulturowego w roku 2025, umożliwia po raz pierwszy szczegółową analizę portretowego konkretu twarzy Libertas (Jadwiga Mehofferowa) i mikrodetali heraldyki kantonalnej.